અધૂરા ઈશ્વર..

કહતે હૈં કિ યહ સંસાર/કાયનાત/સૃષ્ટિ/બ્રહ્માણ્ડ ઈશ્વર કી રચના હૈ યા ફિર યહ સબ કુછ હી ઈશ્વર હૈ જિસે સૂફ઼િયોં ને હમા ઓસ્ત કહા હૈ। ઇસ બાત મેં મુઝે કુછ દુવિધા લગતી હૈ।

અગર ઉસ સર્વશક્તિમાન સમ્પૂર્ણ ઈશ્વર ને યે સંસાર બનાયા હૈ, અગર યે ઉસ કી અભિવ્યક્તિ હૈ તો યે સંસાર ભી સમ્પૂર્ણ હોના ચાહિયે! હર રચના અપને આપ મેં સમ્પૂર્ણ હોની ચાહિયે, બિના કિસી વિકાર, કમી યા નુક્સ કે। વો ઇસલિએ કિ પૂર્ણ સે તો પૂર્ણ હી નિકલતા હૈ, સમ્પૂર્ણ ઈશ્વર કી અભિવ્યક્તિ અપૂર્ણ કૈસે હો સકતી હૈ? મગર હમ જાનતે હૈં કિ હમારા સંસાર સમ્પૂર્ણ નહીં હૈ- તમામ તરહ કી અપૂર્ણતાઓં કા સમુચ્ચય હૈ યે સંસાર।

સમ્પૂર્ણ કા ના તો વિકાસ હો સકતા હૈ ઔર ના હી હ્રાસ। લેકિન ઇસ સંસાર મેં તો બદલાવ હી નિયમ હૈ- કુછ ભી સ્થિર નહીં હૈ। જન્મ, વિકાસ, ક્ષય ઔર મરણ ઇસ સંસાર કી આધારભૂત વિશેષતા હૈ। હર પલ કુછ જન્મ લે રહા હૈ, કુછ મર રહા હૈ, કુછ કા વિકાસ હો રહા હૈ, ઔર કુછ કા ક્ષય। નિશ્ચિત હી યહ સંસાર અપૂર્ણ હૈ, અધૂરા હૈ, ઇસે કિસી સમ્પૂર્ણ ઈશ્વર ને નહીં બનાયા હો સકતા।

ઔર અગર, કિસી ન્યૂનતમ સમ્ભાવના કે ચલતે, યે અધૂરા સંસાર સચમુચ કિસી ઈશ્વર ને બનાયા ભી હૈ તો કિસી સમ્પૂર્ણ ઈશ્વર ને નહીં.. યે અધૂરા સંસાર કિસી અધૂરે, અપૂર્ણ ઈશ્વર કી હી રચના હો સકતા હૈ।

રુપયા

શાંતિ નહા રહી થી। બાહર સે અજય કી આવાજ઼ આઈ- યે ક્યા હૈ શાંતિ? આવાજ઼ મેં બેસબ્રી થી ઔર હૈરાની ભી ઔર શાયદ થોડ઼ા ગ઼ુસ્સા ભી। અન્દર સે શાંતિ ને જાનના ચાહા કિ અજય કિસ ચીજ઼ કી બાત કર રહા હૈ। મગર ઉસકા જવાબ કુછ ઐસા લમ્બા, ઉલઝા ઔર ચિડ઼ચિડ઼ાહટ સે ભરા હુઆ થા કિ શાંતિ કો કુછ સમઝ નહીં આયા। ઉસને બાથરૂમ સે બાહર આને તક ઉસ સંવાદ કો મુલ્તવી કર દિયા।

અજય બેડ પર બૈઠા બાથરૂમ કે દરવાજ઼ે કી ઓર દેખ રહા થા જબ શાંતિ ઉસ દરવાજ઼ે મેં આઈ। અજય ને અપની નજ઼રેં ગદ્દે કી ઓર ઉચકાઈ ઔર પૂછા- યે ક્યા હૈ? બેડ પર પાઁચ સૌ ઔર હજ઼ાર કે નોટોં કી કુછ ગડ્ડિયાઁ પડ઼ી થીં। સાથ મેં એક કાગ઼જ઼ કા મુચડ઼ા હુઆ લિફ઼ાફ઼ા ભી સુસ્તા રહા થા। શાંતિ ઉન ગડ્ડિયોં કો ઔર ઉસ લિફ઼ાફ઼ે કો પહચાનતી થી। વો ઠીક-ઠીક કિતને રુપયે થે, શાંતિ નહીં જાનતી થી। સબસે પહલે શાંતિ ને ઉન્હે અપની ડેસ્ક પર પડ઼ે દેખા થા। બાદ મેં વો કુછ દેર ઉસકે પર્સ મેં રહે ઔર એક લમ્બે સમય તક ઉસકે લૉકર મેં। ઔર ઇન સન જગહોં કે અલાવા વો શાંતિ કે જ઼ેહન મેં ભી બને રહે, લગાતાર। કભી જાગતે મેં ઉનકા ખ઼યાલ આયા ઔર કભી સપનોં મેં વિચિત્ર સ્થિતિયોં મેં વો શાંતિ કે સામને ઉપસ્થિત હોતે રહે।

'કહાઁ સે આએ યે પૈસે?' અજય પૂછ રહા થા। સવાલ પાઁચ શબ્દોં કા હી થા મગર ઉન પાઁચ શબ્દોં કે વાક્ય મેં ઔર ભી દૂસરે સવાલ છિપે થે જો અજય ને નહીં પૂછે; મસલન- ક્યા યે પૈસે હમારે હૈં, જો તુમને ઘર કે તમામ ખર્ચોં મેં સે પાઈ-પાઈ જોડ઼કર બચા કે રખે ઔર મુઝે બતાયા તક નહીં? યા ફિર તુમ્હારે પાસ ઇતને પૈસે પડ઼ે હૈં ઔર તુમને પરસોં દસ હજ઼ાર કે લિએ મુઝે ડેઢ઼ મીલ એટીએમ તક દૌડ઼ાયા ક્યોંકિ અગલી સુબહ આને વાલે મકાનમાલિક કી બાત ન સુનની પડ઼ે? યા ફિર કહાઁ સે આએ યે પૈસે? અપના એક ઘર હોને કી જો બરસોં કી તુમ્હારી અભિલાષા હૈ, ઉસે પૂરી કરને કે લિએ કિસસે ઉધાર લિએ હૈં તુમને યે પૈસે? ઔર અગર ઉધાર લિએ હૈં તો મુઝે બતાયા ક્યોં નહીં?

ઔર ક્યોં ન હોતે ઇતને સારે સવાલ? રુપયા ચીજ઼ હી ઐસી હૈ। જિતના સરલ ઔર સમતલ દિખતા હૈ વૈસા હૈ નહીં। રુપયા એક ઐસી આભાસી શૈ હૈ જિસ કે જ઼રિયે આદમી અપને ભૌતિક અરમાનોં કા સંસાર ગઢ઼તા હૈ। રુપયે કો ન ખાયા જા સકતા હૈ, ન પહના જા સકતા હૈ, ન ઓઢ઼ા ઔર બિછાયા જા સકતા હૈ મગર ખાને, પહનને, ઓઢ઼ને, બિછાને સે લેકર આકાંક્ષાઓં કી સારી સમ્ભાવનાઓં અપને ભીતર સમાએ રહતા હૈ।

અપને મૂલ ચરિત્ર મેં અરૂપ હોતે હુએ ભી રુપયા ત્રિઆયામી જગત કે સારે રૂપ ઔર ગતિ પ્રાપ્ત કર સકતા હૈ ઔર યહી નહીં કાલ નામક ચૌથે આયામ મેં યાત્રા કા સામર્થ્ય ભી રખતા હૈ। ભૂત ઔર વર્તમાન કે અલાવા ભવિષ્યકાલ મેં હાજ઼િર હોને વાલા રુપયા ભી આદમી કે ભૌતિક ઔર આધ્યાત્મિક તલ મેં ગુણાત્મક પરિવર્તન કરને મેં સક્ષમ હોતા હૈ। રુપયા રૂપ બદલતા હૈ, ઔર આદમી કો ભી બદલતા હૈ। ચાહે જેબ મેં હો ચાહે બૈંક કે ખાતે મેં, રુપયે કી ઉપસ્થિતિ આદમી કા કિરદાર બદલ દેતી હૈ, ચેહરે કી ચમક બદલ દેતી હૈ।અજય કે પૂછે ઔર અનપૂછે સવાલ ઉન સારે સમ્ભાવિત બદલાવોં કી બેચૈની સે આક્રાન્ત થે। લેકિન શાંતિ ને અજય કે ઉન સારે અનપૂછે સવાલોં કો કિનારે કર દિયા- 'અસીમ કે હૈં..'

અસીમ શાંતિ કા ચચેરા ભાઈ હૈ જો રહતા તો શાહાબાદ મેં હૈ લેકિન અપને કામ કે સિલસિલે મેં સાલ છૈ મહીને મેં ઉસકા એકાધ ચક્કર ઇધર લગ જાતા હૈ।

અસીમ કે..? અજય કા સ્વર પહલે સે બદલ ગયા થા। ઉનમેં મૌજૂદ સમ્ભાવનાએં ઇસ બાર કહીં દૂર પીછે ચલી ગઈ થીં।

દો લાખ રુપયે.. અસીમ કે.. તુમ્હારે પાસ ક્યા કર રહે હૈં?

દો લાખ હૈં? શાંતિ ને હૈરત વ્યક્ત કી।

ક્યોં.. તુમ્હેં નહીં માલૂમ?

'મૈંને કભી ગિને નહીં..!'

તક઼રીબન દો મહીને પહલે અચાનક એક રોજ઼ અસીમ શાંતિ કે દફ઼્તર આ ગયા। ઇધર-ઉધર કી બાતોં કે બીચ શાંતિ અપના કામ ભી કરતી રહી। ફિર ઉસકા એક ફ઼ોન આયા। ઔર ફ઼ોન પર બાત કરતે-કરતે વો કુર્સી સે ઉઠકર ખડ઼ા હો ગયા ઔર દફ઼્તર કી તમામ કુર્સિયોં કે બીચ ઇધર સે ઉધર ટહલને ભી લગા। શાંતિ ને બહુત ધ્યાન નહીં દિયા, વો અપને કામ મેં લૌટ ગઈ.. દો-તીન મિનટ ભી જ઼ાયા કરને સે ક્યા ફ઼ાયદા। પર જબ વો ફ઼ોન પર બાત ખ઼ત્મ કરકે કુર્સી પર વાપસ બૈઠા તો વો કુછ બેચૈન ઔર પરેશાન નજ઼ર આયા। શાંતિ ને ચાય મઁગાઈ થી, વો આ ગઈ। મગર અસીમ ને ચાય કી તરફ઼ દેખા તક નહીં। વો ઉઠકર ખડ઼ા હો ગયા ઔર કહા કિ કુછ પ્રાબલમ હો ગઈ હૈ ઉસે જાના હોગા। ઔર ઇતના કહકર ઉસને શાંતિ કે કુછ કહને કા ઇંતજ઼ાર ભી નહીં કિયા ઔર લગભગ દૌડ઼તા હુઆ સા વહાઁ સા ચલા ગયા। ઉસકે જાને કે કાફ઼ી બાદ શાંતિ જબ મેજ઼ કા સામાન સમેટ રહી થી, તબ ઉસને દેખા ઉસ પ્લાસ્ટિક કી થૈલી કો। વો શાંતિ કી નહીં થી, કિસી ઔર કી ભી નહીં થી। શાંતિ ને જ઼ોર દેકર સોચા તો ઉસે યાદ આયા કિ જબ અસીમ આયા થા તો ઉસકે હાથ મેં વો થૈલી થી ઔર ઉસને વો મેજ઼ પર રખ દી થી। શાંતિ ને ખોલકર દેખા તો થૈલી કે અન્દર એક કાગ઼જ઼ કા લિફ઼ાફ઼ા થા ઔર ઉસકે અન્દર સે નોટોં કી કઈ ગડ્ડિયાં બેશર્મી સે બાહર ઝાંક રહી થી। શાંતિ ને તુરંત અસીમ કો ફ઼ોન કિયા। કઈ બાર ઘંટી જાતી રહી પર અસીમ ને ફ઼ોન નહીં લિયા। પહલે શાંતિ ને સોચા કિ દફ઼્તર કી દરાજ઼ મેં હી છોડ઼ દે। ઉન રુપયોં કે અસલી હક઼દાર કે ગ઼ૈર-હાજ઼િરી મેં ઉનકી સુરક્ષા કી જ઼િમ્મેદારી ન ચાહતે હુએ ભી શાંતિ પર આ પડ઼ી થી। ઔર ઇસલિએ ઉસ ભાર કો દરાજ઼ મેં અસુરક્ષિત છોડ઼ને કા વિકલ્પ ઠુકરા કર અપને પર્સ મેં ડાલકર ઘર તક લે આઈ। ઘર આકર ભી શાંતિ ને કઈ બાર અસીમ કો ફ઼ોન મિલાયા પર બાત નહીં હુઈ। ઔર જબ બાત હુઈ ઉસકે પહલે શાંતિ કો ઉસ દિન અચાનક અસીમ કે પરેશાન હો જાને કી વજહ માલૂમ ચલ ચુકી થી। અસીમ કે શાહાબાદ વાલે ઘર પર સી બી આઈ વાલોં ને છાપા મારા થા। ઔર એક મામૂલી સરકારી કર્મચારી કે ઘર સે કરોડ઼ોં કી રક઼મ, જ઼ેવર ઔર અચલ સમ્પત્તિ કે બ્યોરે બરામદ કિએ થે। જબ અસીમ શાંતિ કે પાસ થા, છાપા ઠીક ઉસી વક઼્ત મારા ગયા થા। યે જાનકારી મિલને કે બાદ વો રુપયે શાંતિ કે જ઼ેહન મેં ઔર ખલબલી મચાને લગે જૈસે કિસી અપરાધ મેં વો ભાગીદાર બન ગઈ હો।

કિસી તરહ જબ શાંતિ સે અસીમ કી બાત હુઈ, તો વો અપને વક઼ીલ કે સાથ થા। ઔર ઉસને ઉન રુપયોં સે બિલકુલ કન્ની કાટતે હુએ કહા કિ શાંતિ રખ લે, ઔર ખર્ચ કરના ચાહે તો ખર્ચ કર દે। શાયદ વો સીબીઆઈ દ્વારા ઔર માલ કી બરામદગી સે ડરા હુઆ થા। જબ શાંતિ ઉસકે પ્રસ્તાવ પર રાજી નહીં હુઈ તો ઉસને કહા કિ વો બાદ મેં કભી લે લેગા। શાંતિ ઉન રુપયોં કો અપને પાસ રખને કો ક઼તઈ તૈયાર નહીં થી મગર દે તો કિસકો દે। અસીમ કી પત્ની દો સાલ સે બચ્ચોં કો લેકર અલગ રહ રહી હૈ, વો લેગી ભી યા નહીં, ઔર ઉસે દેના ઠીક હોગા કિ નહીં- યહ સબ સોચકર ઉસને અસીમ કે પિતાજી કો ફ઼ોન કિયા ઔર ખુદ શાહાબાદ આકર રુપયે દેને કી પેશકશ કી। લેકિન ચાચા જી ને અસીમ કી કાલી કમાઈ કો અપને લિએ ગુનાહ બતાયા ઔર લેને સે ઇંકાર કર દિયા। તબ સે અસીમ કે વો અનગિને રુપયે જિન્હે અજય ને ગિનકર દો લાખ બતાયા, શાંતિ કે લૉકર મેં ઉસે મુચડ઼ે લિફ઼ાફ઼ે મેં પડ઼ે રહે, અચલ। હાલાંકિ શાંતિ કે મન કો વો લગાતાર વિચલિત કરતે રહે।

તુમને મુઝે ક્યોં નહીં બતાયા- શાંતિ કે પૂરે બયાન કો સુનને કે બાદ અજય ને પૂછા।

'દેખો અજય.. યે રુપયે હૈં.. ઔર બહુત સારે રુપયે હૈં.. એક તરહ કે લાવારિસ રુપયે.. મૈં ઇન્હે વાપસ લૌટાને કે લિએ બેચૈન હૂઁ.. ક્યોંકિ કહીં ન કહીં મેરે ભીતર એક લોભ હૈ.. મૈં તો ઉસ સે લડ઼ હી રહી થી.. નહીં ચાહતી થી કિ તુમ ભી.. '

અજય ને કુછ નહીં કહા। ઉસને નજ઼ર ઘુમા કે દેખા, દો લાખ રુપયે અપની પૂરી બેશર્મી કે સાથ બિસ્તર પર પડ઼ે હુએ થે। અજય ઔર ઉનકે બીચ એક અદૃશ્ય ડોરી થી જિસકે એક સિરે પર ઈમાન થા તો દૂસરે પર લોભ।

***

(દૈનિક ભાસ્કર મેં છપી.. શાયદ પિછલે હફ઼્તે)

અદબ કે લઠૈત

"એક વિશેષ માહૌલ ઔર પરિવેશ મેં મેરા જન્મ હુઆ ઔર પરવરિશ હુઈ। યહ લોગ મુઝસે ઐસી આશા ક્યોં કરતે હૈં કિ મૈં ઉસ જીવન કા ચિત્રણ કરૂઁ જિસસે મૈં પરિચિત નહીં? ગાઁવ કી જ઼િન્દગી સે કુછ હદ તો મૈં વાક઼િફ઼ હૂઁ ક્યોંકિ ઉસકા મુઝે અનુભવ થા લેકિન વહ અનુભવ એક બડ઼ે ફ઼ાસલે કા થા। તરક઼્ક઼ી પસન્દ લોગોં ને મુઝકો બહુત બુરા-ભલા કહા ઔર ઇસ તરહ મજ઼ાક઼ ઉડ઼ાયા માનો મૈં લોક-આન્દોલન કી વિરોધી હૂઁ।"

કિસી મૌક઼ે પર યહ બયાન દિયા થા મરહૂમ મુસન્નિફ઼ા ક઼ુર્રતુલ ઐન હૈદર ઉર્ફ઼ ઐની આપા ને। હિન્દુસ્તાની અદબ મેં યે બડ઼ી પહચાની પ્રવૃત્તિ હૈ, હમારે કુછ જોશીલે વામપંથી લઠૈત સમય-સમય પર અદીબોં કો ઢોર કી તરહ હાંકા ઔર પીટા કરતે હૈં। ચોટ ખાએ સાથિયોં સે અપીલ હૈ કિ ઉનકી આલોચનાઓં કો માનસ સે ફટકાર દેં, હૌસલા બનાએ રખેં ઔર જિસ દુનિયા કો વે દેખતે-સમઝતે હૈં ઉસી પર અપની ઉંગલિયોં કો ચલાતે રહેં।